Slavenroute van Ouidah

In de 18e eeuw is Ouidah een van de grote havens van de trans-Atlantische slavenhandel aan de 'Slavenkust'. De handelspost hoort eerst bij het koninkrijk Xwéda. Na de verovering van de stad door Danxomè in 1727, onder koning Agadja, voeren de Fon de handel met de Portugese, Franse, Engelse en Nederlandse forten.

Volgens historicus Robin Law, geciteerd in een studie van de Universiteit Luik, vertrokken meer dan een miljoen gevangenen vanuit Ouidah naar Amerika. Het dossier dat Benin bij UNESCO indiende, wijst erop dat de slavenhandel de hele geschiedenis van Danxomè tekende, van de regering van Agadja tot die van Guézo.

De huidige route is een herdenkingsparcours. Ze werd uitgezet voor het festival 'Ouidah 92', dat in februari 1993 plaatsvond op initiatief van president Nicéphore Soglo. Op 1 september 1994 vindt in Ouidah de startconferentie plaats van het UNESCO-project 'De Slavenroute', dat 'de stilte wil doorbreken' over slavenhandel en slavernij.

Van het centrum naar de oceaan telt de route zes belangrijke etappes:

• Het veilingplein, ook place Chacha genoemd, dat aan de verkoop van de gevangenen herinnert. De naam verwijst naar slavenhandelaar Francisco Félix de Souza (1754-1849), bijgenaamd Chacha, van wie de afstammelingen nog steeds bij het plein wonen.
• De Boom van het Vergeten, verbonden aan een ritueel dat de gevangenen hun wortels moest doen vergeten.
• De hut Zomaï, waar de gevangenen werden opgesloten tot de schepen aankwamen.
• Het gedenkteken van Zoungbodji, dat het massagraf aanduidt waarin overleden gevangenen werden geworpen.
• De Boom van de Terugkeer, verbonden aan het ritueel dat de ziel van de gedeporteerden na de dood naar hun geboortegrond zou laten terugkeren.
• De Poort zonder Terugkeer, op het strand, die aan het inschepen herinnert.

De meeste oorspronkelijke beelden zijn van Cyprien Tokoudagba. Dominique Kouas maakte de beelden bij de hut Zomaï en van Mami Wata. Aan het gedenkteken van Zoungbodji werkten Fortuné Bandeira en de gebroeders Dakpogan.

De route is geen pad dat ongewijzigd bewaard bleef. Het is een symbolisch parcours: historicus Robin Law plaatste trouwens vraagtekens bij de historische juistheid van sommige etappes. De kracht ervan ligt in de plaats die het geeft aan de herinnering aan de gedeporteerden.

De route is in de loop der jaren veranderd. In 1998 werd het gedenkteken Zomachi gebouwd naast de hut Zomaï. In 1999 werd het veilingplein door de gemeente heraangelegd, met Duitse samenwerking. Ook de kunstwerken hebben geleden: voorwerpen die sommige beelden vasthielden, zijn verdwenen en verschillende verklarende teksten werden uitgewist.

In 2021 plaatste Benin een seriële site op zijn Voorlopige Lijst bij UNESCO: Sites marquants de la Route de l'Esclave au Bénin. In Ouidah omvat die het veilingplein, het Portugese fort, de plekken in het dorp Zoungbodji en de aanlegplaats van Djègbadji, waar de Poort zonder Terugkeer staat.

Het nationale agentschap voor erfgoed en toerisme ANPT (Agence nationale de promotion des patrimoines et de développement du tourisme) leidt het project voor de getrouwe heropbouw van de historische stad Ouidah, gefinancierd door de Wereldbank. Het voorziet in de renovatie van het veilingplein, het gedenkteken van Zoungbodji, de Boom van de Terugkeer en de Poort zonder Terugkeer, en in de aanleg van de slavenroute van het veilingplein tot het strand.

Eind 2024 meldde de Beninse pers werken over het hele tracé, van het veilingplein via de Boom van het Vergeten tot de Poort zonder Terugkeer. Het ANPT kondigt in een latere fase ook werken aan de hut Zomaï en het Franse fort aan.

Ouidah ligt een veertigtal kilometer ten westen van Cotonou. De route begint op het veilingplein in het centrum en loopt naar het strand. Een deel van de verklarende teksten is verdwenen: een lokale gids helpt om elke etappe en haar geschiedenis te begrijpen. De route is een plaats van herinnering; een ingetogen houding past, zeker bij de gedenktekens. Er lopen herinrichtingswerken: informeer ter plaatse naar de toegang tot de verschillende etappes.