Poort zonder Terugkeer

De poort wordt ingehuldigd op 30 november 1995. Ze wordt de laatste etappe van de herdenkingsroute die in Ouidah werd geopend tijdens het festival 'Ouidah 92', gehouden in 1993. Het project krijgt steun van de Beninse regering en van UNESCO, dat in september 1994 in Ouidah zijn project 'De Slavenroute' lanceerde.

Het is een gezamenlijk werk. Volgens de Fondation pour la mémoire de l'esclavage werkten verschillende Beninse kunstenaars onder leiding van architect Yves Ahouangnimon. Fortuné Bandeira maakte de zuilen en hun reliëfs. Dominique Kouas tekende voor de onderdelen in brons en koper. Yves Apollinaire Pédé maakte de reliëfs van de middenboog en de egungunbeelden.

Het monument staat op het strand van Djègbadji. In zijn Voorlopige Lijst van 2021 duidt Benin die plek aan als de aanlegplaats van de slavenhandel, het laatste onderdeel in Ouidah van de site 'Sites marquants de la Route de l'Esclave au Bénin'.

De oorspronkelijke boog, in rood, wit en geel geschilderd beton, combineerde brons en koper. Een fries toonde twee rijen gevangenen, met gebonden handen en aan elkaar geketend, op weg naar de schepen. Op de zuilen wachtten geboeide mannen en vrouwen geknield af. Op de achterkant verbeeldden de kunstenaars de geboortesteden van de gedeporteerden.

Rond het monument stonden egungunbeelden. In de Yorubacultuur verwijzen deze figuren van 'terugkerende geesten' naar de terugkeer van de zielen bij hun familie. Ook duiven omlijstten de poort; ze verdwenen minder dan tien jaar na hun plaatsing.

De poort maakt deel uit van het project voor de heropbouw van de historische stad Ouidah, geleid door het ANPT en gefinancierd door de Wereldbank. Volgens het agentschap werken Fortuné Bandeira, de gebroeders Pédé en Dominique Gnonnou, bijgenaamd Kouas, mee aan de artistieke ingrepen: drie namen die al op het monument van 1995 stonden.

In december 2025 stelt de Beninse pers het nieuwe monument voor. Het is een betonnen poort van 16,32 meter hoog en 23 meter lang, versierd met meer dan tweehonderd met de hand gemaakte beelden. Ze vervangt de constructie van 1995 en staat centraal tijdens de Vodun Days van januari 2026.

Ook de omgeving werd heraangelegd: een brede, beplante helling leidt naar het monument, de grond is bekleed met Benins graniet en een ruime zitplek kijkt uit op de oceaan.

De Poort zonder Terugkeer verwijst naar het vertrek zonder terugkeer van de gevangenen, die van hun land werden weggerukt en naar Amerika werden verscheept. Ze duidt geen bewaard historisch gebouw aan: het is een symbolisch monument, geplaatst waar het plaatselijke geheugen de inscheping situeert.

Op enkele honderden meters opende het gedenkteken Zomachi een ruimte met de naam 'La Porte du retour' (de Poort van de Terugkeer). Die antwoordt op de Poort zonder Terugkeer en richt zich tot de afstammelingen van de gedeporteerden. Samen herinneren deze plekken eraan dat de slavenhandel Afrika, Europa en Amerika blijvend met elkaar verbond.

• De conferentie waarmee het UNESCO-project op 1 september 1994 in Ouidah van start gaat, heeft als thema 'Van slavenhandel naar ontwikkeling: nadenken over de voorwaarden voor een duurzame vrede'. Ze wordt geopend door president Nicéphore Soglo en door de directeur-generaal van UNESCO, Federico Mayor.
• In 2014 plaatst beeldend kunstenaar Arolando, afkomstig uit Abomey, onder aan de poort een werk met de titel Commerce triangulaire (Driehoekshandel), gemaakt van gerecupereerd materiaal.
• De omgeving van het strand was lang gegeerd. Een project voor bungalows tot vlak bij de poort, dat al ver gevorderd was, werd door de overheid stilgelegd.

De poort staat op het strand, aan het einde van de Slavenroute, ongeveer vier kilometer van het centrum van Ouidah. Die stad ligt een veertigtal kilometer ten westen van Cotonou. Wie de betekenis wil vatten, volgt best de route vanaf het veilingplein, met een lokale gids. Het is een plaats van bezinning: bewaar een respectvolle houding, zeker tijdens herdenkingen.