Portugese fort en Historisch Museum van Ouidah

Al vanaf het einde van de 17e eeuw probeert Portugal zich aan de Slavenkust te vestigen. In 1721 stelt kapitein José Torres, handelaar en reder, voor om op eigen kosten een fort in Ouidah te bouwen. Hij komt aan in juli 1721 en kiest de plek; het fort wordt gebouwd door gevangenen van de koning van Xwéda.

Het fort krijgt de naam São João Baptista de Ajudá, waarbij Ajudá de Portugese naam van Ouidah is. Het dient als handelspost voor de slavenhandel. Het dossier dat Benin bij UNESCO indiende, vermeldt dat er opslagplaatsen voor gevangenen waren.

Het fort blijft een kleine Portugese enclave, volgens de Portugese omroep RTP ongeveer 4,5 hectare groot, lang na het einde van de slavenhandel. Op 1 augustus 1961, een jaar na de onafhankelijkheid van Dahomey, nemen Dahomeyaanse troepen het in. De laatste twee Portugese vertegenwoordigers steken de gebouwen in brand voor ze vertrekken. Portugal erkent de annexatie pas officieel in 1985.

Het fort wordt in 1964 beschermd als historisch monument. Na een restauratie met steun van Frankrijk en de Verenigde Staten huisvest het het Historisch Museum van Ouidah, ingehuldigd op 6 september 1967. Het is een van de eerste plaatsen van de slavenhandel in West-Afrika die tot museum werden omgevormd, na het Slavenhuis van Gorée.

Eind jaren 1980 volgt een nieuwe restauratie met de Portugese Calouste Gulbenkian Stichting. Die wordt ingehuldigd op 10 augustus 1990.

Het museum is gevestigd in de vroegere residentie van de Portugese gouverneur. De collecties, ongeveer 700 voorwerpen, zijn rond verschillende thema's opgebouwd:

• het oude Portugese fort;
• het koninkrijk Xwéda;
• het koninkrijk Danxomè;
• de slavenhandel;
• de vodun;
• de culturele banden tussen Benin en Amerika.

De lopende werken mikken op een getrouwe restauratie. Volgens het Beninse dagblad La Nation (november 2021) gaat het om:

• het gouverneurshuis, in Afro-Braziliaanse stijl, van ongeveer 280 m²;
• de kazerne van de officieren, ongeveer 300 m², met wapenkamer en mess;
• de kapel, die bewaard blijft;
• een klein gebouw dat herinnert aan de gevangenschap van de slaven voor hun inscheping;
• de vestingmuren, gemiddeld 4,5 meter hoog, en een deel van de gracht, die droog blijft.

Er zijn drie ingangen gepland met hellingen voor personen met beperkte mobiliteit, en ook een ambachtsruimte en een snackbar.

Het fort staat centraal in het project voor de heropbouw van de historische stad Ouidah, geleid door het ANPT en gefinancierd door de Wereldbank. Het project voorziet in de bouw van het Internationaal Museum van Herinnering en Slavernij (MIME, Musée international de la mémoire et de l'esclavage). De eerste renovatiefase van het fort werd voorlopig opgeleverd.

In januari 2022 meldde de Beninse regering de renovatie van het gouverneurshuis en de kapel, de bouw van een slavenverblijf en van een onthaalruimte voor bezoekers en scholen. Op de datum van controle bevestigt geen enkele officiële bron een openingsdatum van het MIME.

• Het Portugese fort stond niet alleen: in Ouidah dreven de Fon ook handel met Franse, Engelse en Nederlandse forten. Het project van het ANPT voorziet ook in de renovatie van het Franse fort.
• Bij een volkstelling in 1921 woonden er slechts vijf mensen in de enclave. In 1961 vertegenwoordigen er nog maar twee personen de Portugese soevereiniteit.
• In 2012 huldigt de gemeente Ouidah bij het museum een herdenkingsplek in voor de miljoenen gedeporteerde Afrikanen. Bij de gedenkplaat staat een assin, een Fon-grafaltaar: een ijzeren staaf met bovenaan een metalen schijf.

Het fort ligt in het centrum van Ouidah, een stad op een veertigtal kilometer ten westen van Cotonou, niet ver van het veilingplein waar de Slavenroute begint. De renovatie en de inrichting van het MIME beïnvloeden het onthaal van bezoekers: ga na of de site open is voor u vertrekt. Een geleid bezoek verbindt het fort met de andere herinneringsplaatsen van de stad.